Vaayirasiin komputeera maali ?

Vaayirasiin maali?

Vayirasinis jalqabiin isaa shakala dandeetti walitti agarsisuutin kan jalqabame ture,kunis piroogrameronnii koodii addaa addaa barressu dandaahan dandeettii isaanii waliti agarsisuuf yunivarsiti kessatti kan isaan jalqabanidha. Karaa biraa vaayirasii jechuun gosa pirograamii (malicious) tahee kunis of baayyisuun (exuctable file fi dokumeenti addaa addaa mancaasuu dandaaha , kana malees system komputera keenyati qaawwaa balaa geesisan hedduu banudhaan to’anno keenya ala gochuu dandaaha.

Goosota Malicious program jedhamuun beekaman

Ransomeware

Gosa malicious software tahee kan eyyama malee faayila addaa nan maxxansa jechuun fayyadamaa irra soda guddaa qabsisuudha, kunis yoo qarshiin kaffalamee malee hin gadhisu , karaa biraas passwordii komputeerafi kan program addaa offin gedaruun beekama, hatahuu malee advanced ransomware kan jennu kana caalatti miidhaa qaqabsisuu dandaaha.

Trojan

Gosti vaayirasii kun kan mogahee erga fardii muka irraa boci isaa biyya girikitti tolfame boodadha jechuudha, gosti vaayirasii kun baayyee bu’a qabessa fakkaata, fakkenyaaf saffisa komputeera nan dabala jechuudhaan softiweeri gaarii fakkaachuu dandaaha, garuu booda irraan (backdoor kan jedhamu banuun eyyema nama biraaf kennuu dandaaha, host file delete gochuu dandaaha,haalota akka code godhametti mijeeffachuu dandaaha.

Virus

Akkuma maqaan isaa ibsu vaayirasiidha, program,data komputeera keenya kessa jiruutii fakkattii isaa baayyisuun maxansaa deema kunis hostfile argachuu qaba , gosti kun komputera gara biraattin darbuuf baayyee saffisa qaba , komputer networkidhaan dadarbuu dandaaha,data ballessuu qofa osoo hin taanee DOS kan jennuu illee qaqabsisuu dandaaha.

Worm

Kunis vaayirasii wajjiin kan hamma tokko walfakkaatudha garu akka vaayirasii host faayilii isa hin barbaachisu of dandahee midhaa qaqabsisuu ni dandaaha , kan inni barbaaduus (excuted tahuu qofa)

Bots

Maqaaan isaa jecha robot jedhuu irraa kan dhufeedha , hojii gaarifis , hojii badaa taheefis oluu ni dandaaha , gosa tajaajila automated network service olu dandahuudha, kunis kallattidhan kan midhaa (IM ,chat irraatti jechuudha, kunis (C&C – command and control)godha jechuudha kunis kallattidhan odefanno gara central server ti ergudhaan to’annoo jala galcha.

Gosoota vayirasii kessaa muraasni

  • Boot Sector Virus : Gosa vaayirasii hamaa taheef MasterBoot record kan jedhamu kessa seenuun antivaayirasiidhan kan baduu hin dandeenyeef (complete system format) kan barbaadudha.
  • Direct Action Virus : Gosa vaayirasi odeffannoo(data) balleessuu yommuu tahuu kallattii dhaan odeffannoo ballessuu caalaatti gosa daataa (.exe,.com)ti of qabsisuun badii qaqabsiisa jechuudha.
  • Resident Virus : Gosa vaayirasii (self install) of gochuun badi qaqabsiisuudha kana males akka ogessotni jedhanitti antivaayirasiidhaan erga qulqulefamee dandetti hafee badii qaqabsisuu qaba(The trickiest virus program jedhameera).
  • Multipartite Virus : Gosa vaayirasi komputeera kan irraa adda taheedha sababnii isaas gosti vaayirasii (Resident)tahe kara tokko qofaan komputera kessatti yommu midhaa qaqqabsisuu kun garu karaa dandaahamee hundumaatti dhimma bahuun fayila,boot sector hundumaa ballessuu dandaaha , kunis kara lama faffacahuunsaa ballessuuf cimaa isa godha.
  • Polymorphic Virus : Akka dhaabati Symantec ,gabaaseetti gosti vaayirasii kun antivaayirasiin qabuuf kan detection routine dheera barbaaduuf , tokkumalee qabuuf baayyee rakisaadha jedheera. Sababni isaamoo gosti vaayirasiin kuun yommu of baayyisu (signature,binary isaa waan gegedaruuf , sababa kanaafis antivirus akka softiweerit dhiisu dandaaha.
  • Overwrite Virus : Fayyadamaaf ykn (enduser kan jennuuf gosti vaayirasi sodaachisuudha yooma illee gutumaa system hin jeequu taheellee, gosti vaayirasiin kun softiweerii, faayila adda illee qabachuu ni dandaaha kanaaf furmaati isaa fayila inni qabate garaa jaabatani ballessudhaan akka gara biratti hin darbinee gochudha,gosti vaayiraasi kun karaa e-mail kan deemu dandahuudha, nama fayyadama komputeera giddu galessa taheen kan baramuu hin dandeenyedha
  • Spacefiller Virus  : Gosa vaayirasii pirograamii komputera keenya kessa jiruu source code isa kessatti empty space barbaaduun of dabaluudha kallattidhaan waan midhaa geesisuu hin fakkaatuu garuu dhokatee hojii isaa ni hojeta kara biraa “cavivity viruses” jedhamuun beekama.
  • Macro viruses  :Akuma maqaan isaa ibsu pirograamota komputera macro language comand dhan hojataman midhudhaan beekama isaan kessaas kanneen akka (word ,ppt fi kan biro kan isa fakkataan miidha),dhabatonni vaayirasi kana barbaadan fayadamtonni microsft akka isaan kana banan gochuun vaayirasiin kun hojii isa jalqabuun odefanno sasabu godhani turan , dhabati microsof kana xiyyefachuun office 2016 irratti filanoo isaa fayyadamaan akka ofiin banuuf cufu godhaniiru.

Vayirasiin rakkoo akkamii qaqqabsisuu dandaaha?

  • Vaayirasiin data/odeeffannoo hojiin ala gochuu dandaaha.
  • Cufu ykn inkript gochu dandaaha.
  • Odeffannoo keenya namoota bira gahuu hin malleef gahuu dandaaha.
  • Qarshii miliyonota hedduu qisaasessuu dandaaha.
  • Pirojeektifi kalaqni adda addaa komputera irratti hojatamu akka baduuf sababa tahuu dandaaha.
  • Vayirasiin eyyamakeenya malee sagalee,suuraa,vidiyoo sassaabuu dandaaha.
  • Vaayirasin haakerootaan dhimma itti baahamu dandaaha.

Vaayirasi kara kamiin fafacahuu dandaaha ? (Disturbutuion channel)

  • Drive-by download—waanuma download tahuu dandahuu kamiyu interneeti irraa download gochu.(torrents , darkweb,browser extension)
  • Unsolicited email —maxxansa faayila,fi linki barbaachisa hin taanee kan karaa email ergamu
  • Physical media—Integrated ykn removable device kan jennu kannen akka USB Drive , CD, HDD , firwire)
  • Self propagation—dandeettima malware sun qabuun karaa networkii fafacahuu(LAN ,P2P)